و اما اينكه آيات سابقه مربوط به روزه مشتمل بر حكم تحريم نبود تا اين آيه ناسخ آن باشد ، در پاسخ مىگوئيم : در آيات سابق هيچ يك از احكام روزه نيز بيان نشده بود ، نه حرمت نكاح ، و نه حرمت اكل و شرب ، و اين مسلم است كه رسول خدا ص حكم روزه را قبل از نزول اين آيه براى مسلمانها بيان كرده بوده ، ممكن است حكم حرمت همخوابگى را هم در بين احكام بيان كرده بوده ، و اين آيه ناسخ حكم رسول خدا ص بوده باشد هر چند كه حكم منسوخ در كلام خدا نيامده باشد . حال اگر بگويى جمله : * ( « هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ » ) * دلالت دارد بر علت تشريع جواز رفث ، و به ناچار نمىتواند هم ناسخ را شامل شود ، و هم منسوخ را ، چون اين حرف بسيار نامربوط است ، كه براى حكم نسخ علتى بياورند ، كه شامل ناسخ و منسوخ هر دو بشود ، و لو اينكه بگوئيم تعليلهايى كه در موارد احكام شرع آمده علت نيست ، بلكه حكمت است ، و يا بگوئيم : كه حكمت لازم نيست مانند علت جامع و مانع باشد ، چون معنا ندارد حكم منسوخ و حكم ناسخ يك حكمت داشته باشند . بنا بر اين اگر حكم رفث قبل از نزول آيه حرمت ، بوده ، و سپس با نزول آيه نسخ شده باشد ، ديگر صحيح نيست حكم نسخ را اينطور تعليل كنند كه زنان جامه شما و مردان نيز جامه زنان هستند ، چون جامه بودن هر يك براى ديگرى قبل از حكم ناسخ نيز بوده . در پاسخ مىگوئيم : اولا اين اشكال شما نقض مىشود به جمله * ( « لَيْلَةَ الصِّيامِ » ) * كه حليت را مقيد به شب كرده ، در حالى كه زن و شوهر در روز هم جامه يكديگرند و چون علت در روز نيز هست پس بايد جماع در روز هم جايز باشد ، و حال آنكه نيست . و ثانيا قيودى كه در آيه اخذ شده مانند قيد * ( « لَيْلَةَ الصِّيامِ » ) * ، و قيد * ( « هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ » ) * ، و قيد * ( « أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ » ) * همه دلالت دارند بر علتهايى كه هر يك مترتب بر ديگرى است ، و حكم ناسخ و منسوخ مترتب بر آنها است . لباس بودن هر يك از زن و شوهر براى ديگرى ، علت آن شده است كه رفث بين ان دو بطور مطلق جايز باشد ، هم در روز و هم در شب ، و حكم روزه كه جمله « ليلة الصيام » متعرض آن است ، اين اطلاق را مقيد مىكند ، چون حكم روزه عبارت است از خوددارى كردن از مشتهيات نفس ، از قبيل اكل و شرب و نكاح و چون خوددارى از عمل زناشويى در تمامى يك ماه امرى مشكل است ، و باعث مىشود مسلمانان در يك معصيت هميشگى و خيانتى مستمر قرار گيرند ، لذا لازم مىشود تسهيلاتى در اين باره براى آنان در نظر گرفته شود ، و اين عمل را در شب جايز و حلال كنند ، و آن اين است كه حكم لباس بودن زن و شوهر براى يكديگر كه حكم روزه آن را از بين برده بود ، دوباره به قسمتى از اطلاقش برگردد ، و لباس بودن اين دو براى